ATEX Bölge Sınıflandırması Nedir? Bölge 0’dan 22’ye 6 Sınıfı Tanıyın

Güncelleme: Ekim 2026

Altı bölge, iki madde türü ve tek bir soru: ATEX bölge sınıflandırması, patlayıcı ortamın bir yerde ne sıklıkla ve ne kadar süre bulunduğunu soran bir sıralamadır. Gaz, buhar ve sis için Bölge 0, 1 ve 2; yanıcı tozlar için Bölge 20, 21 ve 22 kullanılır. Sayı küçüldükçe patlayıcı ortam daha sık ve daha uzun süre bulunur. Her bölgeye uygun ekipman kategorisi de buna göre seçilir.

Sınıflandırma, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik’in Ek-1’inde yer alır ve patlamadan korunma dokümanının omurgasıdır. Akademik Başarı İş Sağlığı ve Güvenliği olarak bu yazıda altı bölgeyi, 2026’da İstanbul Anadolu Yakası’ndaki boya, gıda ve ahşap işletmelerinden tanıdık örneklerle anlatıyoruz.

ATEX Bölge Sınıflandırması Neyi Ölçer?

Bölge sınıflandırması, bir yerin ne kadar tehlikeli olduğunu değil, patlayıcı ortamın orada ne sıklıkla ve ne kadar süre bulunduğunu ölçer. Bu ayrım önemlidir. Bölge 2 “güvenli” demek değildir; patlayıcı ortamın normal çalışmada beklenmediğini, oluşursa kısa süreceğini anlatır. Önlemler bu sıklığa göre ölçeklenir.

Hava durumu benzetmesi

Bölgeleri bir şehrin yağmur takvimi gibi düşünün: Bölge 0, neredeyse her gün yağmur yağan şehirdir; şemsiye hep elinizdedir. Bölge 1, ara sıra sağanağın beklendiği şehirdir. Bölge 2 ise yağmurun beklenmediği, yağarsa da kısa bir çiseleme olduğu şehirdir. Şemsiyeyi, yani ekipmanı, bu takvime göre seçersiniz.

Bunu bilmiyordunuz: sayı küçüldükçe risk artar

Çoğu insan Bölge 22’yi Bölge 0’dan daha tehlikeli sanır, çünkü sayı büyüktür. Tam tersidir: sıfır ve yirmi, en sık ve en uzun süreli patlayıcı ortamı anlatır. Sondaki rakam büyüdükçe ortamın oluşma sıklığı azalır. Türkiye’deki yönetmelik AB ATEX direktiflerine dayandığı için sahada bu sınıflara kısaca “ATEX bölgeleri” denir.

Gaz, Buhar ve Sis İçin Bölge 0, 1 ve 2 Nedir?

Gaz, buhar ve sis kaynaklı patlayıcı ortamlar üç bölgeye ayrılır: Bölge 0’da ortam sürekli, uzun süreli veya sık bulunur. Bölge 1’de normal çalışmada ara sıra oluşabilir. Bölge 2’de normal çalışmada oluşması beklenmez, oluşursa çok kısa sürer. Aşağıdaki örnekler tipiktir; kesin sınıf sahada belirlenir.

Bölge 0

Patlayıcı ortamın sürekli, uzun süreli ya da çok sık bulunduğu yerlerdir. Solvent içeren kapalı bir tankın içindeki buhar boşluğu, çoğu kaynakta verilen tipik örnektir. Bu alanlar genellikle ekipmanın içidir. Bölge 0’a girilmesi nadirdir ve ancak özel önlemler ve yazılı çalışma izniyle olur.

Bölge 1

Normal çalışma sırasında patlayıcı ortamın ara sıra oluşabildiği yerlerdir. Açık dolum ağzının yakın çevresi veya bir boya karıştırma noktası bu gruba girebilir. İşlem her yapıldığında kısa bir süre buhar çıkıyorsa, uzman o çevreyi havalandırma koşullarına da bakarak Bölge 1 olarak değerlendirebilir.

Bölge 2

Normal çalışmada patlayıcı ortamın beklenmediği, ancak bir arıza veya sızıntıyla kısa süre oluşabileceği yerlerdir. İyi bakımlı bir boru bağlantısının ya da vananın çevresi tipik örnektir. Bölge 2 çoğu zaman diğer bölgeleri çevreleyen geniş bir kuşaktır; bu yüzden sınırı dikkatle çizilir.

Yanıcı Toz İçin Bölge 20, 21 ve 22 Nedir?

Yanıcı tozlar için aynı mantık üç bölgeyle uygulanır: Bölge 20’de toz bulutu sürekli, uzun süreli veya sık bulunur. Bölge 21’de normal çalışmada ara sıra oluşabilir. Bölge 22’de normalde oluşması beklenmez, oluşursa kısa sürer. Yığın ve tortu hâlindeki toz da bu değerlendirmeye girer.

Bölge 20

Toz bulutunun sürekli, uzun süreli veya sık bulunduğu yerlerdir. Un veya şeker silosunun içi, toz toplama filtresinin kirli tarafı ve öğütücünün iç hacmi tipik örneklerdir. Bu alanlar da çoğunlukla ekipmanın içidir. Bakım için içeri girilecekse özel önlem ve çalışma izni gerekir.

Bölge 21

Normal çalışmada toz bulutunun ara sıra oluşabildiği yerlerdir. Torba boşaltma istasyonunun yakın çevresi, elek ağzı veya dolum noktası bu gruba girebilir. İşlem sırasında toz kalkıyor ve kısa sürede çöküyorsa, o çevre emiş ve temizlik koşullarına bakılarak Bölge 21 olarak değerlendirilebilir.

Bölge 22

Normalde toz bulutu beklenmeyen, ancak bir kaçak veya birikmiş tozun kalkmasıyla kısa süre oluşabilecek yerlerdir. Toz toplama sisteminin çevresi ve tozun yavaşça biriktiği alanlar tipik örneklerdir. Burada temizlik düzeni bölgenin sınırını doğrudan etkiler; temizlik aksarsa bölge kolayca ve fark edilmeden büyüyebilir.

Altı Bölge Tek Tabloda Nasıl Görünür?

Altı bölgeyi tek tabloda görmek, farkları akılda tutmayı kolaylaştırır. Tablo madde türünü, sıklığı, tipik örneği ve o bölgede kullanılabilecek ekipman kategorisini bir arada veriyor. Örnekler yol göstericidir; sizin sahanızdaki sınıfı ancak yerinde yapılan ve havalandırmayı da hesaba katan değerlendirme belirler.

ATEX bölge sınıflandırması tablosu (0, 1, 2 gaz için; 20, 21, 22 toz için):

Bölge	Patlayıcı ortam ne sıklıkla?	Tipik örnek	Ekipman kategorisi
Bölge 0	Sürekli, uzun süreli veya sık	Solvent tankının içi	Kategori 1
Bölge 1	Normal çalışmada ara sıra	Açık dolum ağzı çevresi	Kategori 1 veya 2
Bölge 2	Normalde yok, olursa çok kısa	Vana ve flanş çevresi	Kategori 1, 2 veya 3
Bölge 20	Sürekli, uzun süreli veya sık	Silo ve filtre içi	Kategori 1
Bölge 21	Normal çalışmada ara sıra	Torba boşaltma çevresi	Kategori 1 veya 2
Bölge 22	Normalde yok, olursa kısa	Toz birikebilen çevre	Kategori 1, 2 veya 3

Tabloyu okurken bakılacak nokta

Tablodaki örnekler, aynı ekipmanın her işyerinde aynı bölgeye gireceği anlamına gelmez. İyi bir yerel emiş, bir dolum ağzının bölgesini küçültebilir. Kötü havalandırılan bir oda ise aynı noktayı büyütebilir. Sınıf, ekipmanın adına değil, ekipmanın sahadaki koşuluna, bakımına ve çevresine bakılarak verilir.

Bölgesiz alan ne demek?

Değerlendirme sonunda bir alanın hiçbir bölgeye girmediği de anlaşılabilir. Bu, orada patlayıcı ortamın beklenmediği ve patlamaya karşı özel ekipman gerekmediği anlamına gelir. Bu sonuç da gerekçesiyle dokümana yazılır. Gerekçesiz bırakılan boş bir alan ise denetimde ve sonraki güncellemede soru işareti doğurur.

Bölgeye Göre Hangi Ekipman Kategorisi Kullanılır?

Ekipman kategorisi, ekipmanın hangi bölgede kullanılabileceğini gösteren ve ATEX ekipman mevzuatında tanımlanan sınıftır. Yönetmelik metni kategorileri 94/9/AT’ye atıfla verir; bu direktifin yerini bugün 2014/34/AB almıştır. Bölge 0 ve 20’de Kategori 1, Bölge 1 ve 21’de Kategori 1 veya 2, Bölge 2 ve 22’de Kategori 1, 2 veya 3 kullanılır. Kural basittir: daha yüksek korumalı ekipman, daha düşük riskli bölgede kullanılabilir; tersi olmaz.

Yukarı uyum, aşağı yasak

Kategori 1 bir ekipmanı Bölge 2’de kullanabilirsiniz. Kategori 3 bir ekipmanı ise Bölge 1’e sokamazsınız. Bu yüzden bölge sınırı yanlış çizilirse, sınırın içinde kalan uygun olmayan ekipman fark edilmeden riske dönüşür. Satın almadan önce bölge planına bakmak bu hatayı baştan önler.

Gaz ve toz ayrımı

Gaz bölgesine uygun bir ekipman, toz bölgesine otomatik olarak uygun değildir. Ekipman etiketi, ekipmanın hangi madde türü için tasarlandığını da gösterir. Satın alma öncesinde etiketin bölgeyle ve madde türüyle birlikte kontrol edilmesi gerekir. Bu kontrolün kaydı dokümanın ekipman listesine işlenir.

Bölge Sınırları Nasıl Çizilir?

Bölge sınırı, salım kaynağından başlayarak patlayıcı ortamın uzanabileceği mesafeye kadar çizilir. Bu mesafeyi maddenin özelliği, salımın miktarı, havalandırma ve ortamın geometrisi belirler. Teknik hesap uzman işidir. İşverenin bilmesi gereken, sınırın göz kararı bir varsayım değil, gerekçeli ve kayda geçmiş bir karar olduğudur.

Bölge sınırını en çok etkileyen etkenler:

1. Havalandırmanın gücü ve sürekliliği.
2. Salımın ne sıklıkla ve ne miktarda olduğu.
3. Maddenin havadan ağır ya da hafif olması.
4. Tozun yüzeylerde birikip birikmediği.
5. Ortamın kapalı, yarı açık veya açık olması.

Toz katmanı bölgeyi değiştirir

Kirişlerde ve makine üstlerinde biriken toz, normalde Bölge 22 olan bir alanı daha yüksek bir sınıfa taşıyabilir. Düzenli ve planlı toz almak bu yüzden yalnız bir temizlik işi değil, bölge yönetimidir. Temizliğin yöntemini ve kaydını toz patlaması nasıl önlenir yazımızda adım adım anlatıyoruz.

Uyarı levhası sınırı gösterir

Bölgeye giriş noktalarına Ek-4’teki uyarı levhası asılır: üçgen biçimli, siyah kenarlı, sarı zemin üzerinde siyah yazılı. Levha, bölge planında çizilen sınırın sahadaki görünür karşılığıdır. Plan ile sahadaki levha uyuşmuyorsa ikisinden biri yanlıştır ve hangisinin düzeltileceğine sahayı bilen uzman karar verir.

Bölge Sınıflandırması Dokümanda Nerede Durur?

Bölge sınıflandırması, patlamadan korunma dokümanının tam merkezinde durur ve diğer bölümleri besler. Yönetmeliğin 10. maddesi, Ek-1’e göre sınıflandırılmış yerlerin dokümanda yer almasını ister. Bölge planı hem önlemlerin hem ekipman seçiminin dayanağıdır; planın dokümana nasıl bağlandığını patlamadan korunma dokümanı nasıl hazırlanır rehberimizde anlatıyoruz.

Planı kontrol etmek

Elinizdeki dosyada bölge planı krokinize çizilmiş mi, sınırlar okunur mu, levhalar planla uyuşuyor mu? Bu soruları patlamadan korunma kontrol listesi yazımızdaki dokuz maddeyle tek tek, sırayla sorabilirsiniz. İşyerinizin değerlendirmeye girip girmediğinden emin değilseniz patlamadan korunma dokümanı zorunlu mu yazımızdan başlayın.

Artık şunu biliyorsunuz

Bölge numarası bir tehlike notu değil, bir sıklık takvimidir. Sıfır ve yirmi en sık, iki ve yirmi iki en seyrek patlayıcı ortamı anlatır. Ekipmanı bu takvime göre seçer, sınırı sahaya göre çizersiniz. Bölgelerinizi yerinde belirletmek için patlamadan korunma dokümanı hizmetimize göz atabilir veya 0 216 771 60 72 numaralı telefondan bize ulaşabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Bölge sınıflandırmasını işveren kendisi yapabilir mi?

Yükümlülük işverene aittir, ancak sınıflandırma madde, proses ve havalandırma bilgisi gerektiren teknik bir değerlendirmedir. Bu nedenle iş güvenliği uzmanı ve gerektiğinde konunun uzmanlarıyla yapılır. Bakanlığın uygulama rehberi bu çerçeveyi ayrıntılı anlatır.

Bir alan hem gaz hem toz bölgesi olabilir mi?

Olabilir. Solvent ve tozun birlikte kullanıldığı proseslerde alan iki açıdan ayrı değerlendirilir; ekipman her iki koşula uygun olmalıdır.

Bölge sınıfı zamanla değişir mi?

Değişebilir. Yeni makine, değişen havalandırma veya bozulan temizlik düzeni bölgeyi etkiler; doküman güncellenir.

Hızlı Özet

• ATEX bölge sınıflandırması, patlayıcı ortamın sıklığını ve süresini ölçer.
• Gaz, buhar ve sis için Bölge 0, 1, 2; yanıcı toz için Bölge 20, 21, 22 kullanılır.
• Sayı küçüldükçe patlayıcı ortam daha sık ve daha uzun süre bulunur.
• Yüksek korumalı ekipman düşük riskli bölgede kullanılabilir; tersi olmaz.
• Sınırı havalandırma, salım sıklığı ve toz katmanı belirler.

Kısa Sözlük

• Salım kaynağı, yanıcı gaz, buhar, sis veya tozun ortama çıkabildiği nokta veya ekipman parçasıdır.
• Bölge planı, sınıflandırılmış alanların sınırlarıyla birlikte işyeri krokisi üzerinde gösterildiği çizimdir.
• Ekipman kategorisi, ekipmanın hangi bölgede kullanılabileceğini gösteren, ATEX ekipman mevzuatındaki sınıftır; yönetmelik bunu 94/9/AT’ye atıfla verir, direktifin yerini bugün 2014/34/AB almıştır.

Sıradaki Adım

Bölge planınızı yerinde çıkartmak veya mevcut planı gözden geçirmek için iletişim sayfamızdan bize yazın; sahanızın bölgelerini birlikte konuşalım.