Ex-proof ekipman kategorileri arasında seçim yaparken sorulacak ilk soru şudur: Kategori 3 bir armatür, Bölge 1 olarak işaretlenmiş bir pompa odasına takılabilir mi? Cevap hayır. Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, Bölge 1 ve 21’de yalnız Kategori 1 veya 2 ekipmana izin verir; Kategori 3 ise yalnız Bölge 2 ve 22’de kullanılabilir.
Bu yazı, 2026’da İstanbul Anadolu Yakası’ndaki boya, kimya, gıda ve ahşap işletmelerinin satın alma ve bakım ekipleri için hazırlandı. Önce seçim kriterlerini, sonra karşılaştırma tablosunu, en sonda da hangi kategorinin kime uygun olduğunu gerekçesiyle veriyoruz. Bölgelerin tanımını burada tekrar etmiyoruz; onlar için ATEX bölge sınıflandırması yazısına bakabilirsiniz.
Ex-proof ekipman kategorisi seçilirken hangi kriterlere bakılır?
Üç kritere bakılır: ekipmanın gireceği bölge, ortamın gaz mı toz mu olduğu ve bu bölgenin patlamadan korunma dokümanında nasıl gerekçelendirildiği. Kategori, bu üç sorunun cevabından sonra seçilir. Katalogdan veya fiyattan başlayan seçim, çoğu zaman ya yetersiz ya da gereğinden ağır bir ekipmana çıkar.
Kriter 1: Ekipmanın gireceği bölge
Kategori, doğrudan bölgeye bağlıdır. Bölge 0 veya 20 olan bir alana yalnız Kategori 1 girebilir; Bölge 1 veya 21’e Kategori 1 ya da 2 girebilir. Bölge 2 veya 22’de ise üç kategorinin hepsi kullanılabilir. Bu eşleşme yönetmeliğin kendisinden gelir, satıcının önerisinden değil; bu yüzden satın alma talebinde bölge bilgisi her zaman ilk satırda yer almalıdır.
Kriter 2: Ortamın gaz mı toz mu olduğu
Bölge 0, 1 ve 2 gaz, buhar ve sis için; Bölge 20, 21 ve 22 yanıcı tozlar için tanımlanır. Aynı tesiste ikisi birden bulunabilir. Ekipmanın hangi ortam için tasarlandığı etiketinde ve belgesinde ayrıca kontrol edilir; gaz ortamına uygun bir cihazın toz ortamına da uygun olduğunu varsaymak doğru değildir.
Kriter 3: Dokümandaki gerekçe
Seçimin dayanağı, patlamadan korunma dokümanındaki sınıflandırılmış yerler listesidir (md. 10). Dokümanda bölge sınırı ve gerekçesi yazılı değilse, kategori kararı da göz kararı kalır ve aynı tesiste iki farklı ekip iki farklı cihaz seçebilir. Dokümanın bu bölümünün nasıl kurulduğunu patlamadan korunma dokümanı nasıl hazırlanır rehberinde anlattık.
Kategori 1, 2 ve 3 hangi bölgeye karşılık gelir?
Kategori 1 altı bölgenin tamamında, Kategori 2 Bölge 1, 2, 21 ve 22’de, Kategori 3 ise yalnız Bölge 2 ve 22’de kullanılabilir. Aşağıdaki tablo bu eşleşmeyi kime uygun olduğu bilgisiyle birlikte veriyor. Tablo, yönetmeliğin ekipman seçimine ilişkin hükmünü sadeleştirir; işyerinize özgü kararı dokümanınız verir.
Ex-proof ekipman kategorileri bölgeye göre seçim tablosu:
| Kriter | Kategori 1 | Kategori 2 | Kategori 3 |
|---|---|---|---|
| Gaz, buhar, sis bölgeleri | Bölge 0, 1, 2 | Bölge 1, 2 | Yalnız Bölge 2 |
| Yanıcı toz bölgeleri | Bölge 20, 21, 22 | Bölge 21, 22 | Yalnız Bölge 22 |
| Bölge 0 veya 20’de kullanım | Evet | Hayır | Hayır |
| Kime uygun | Patlayıcı ortamın sürekli, uzun süreli veya sık oluştuğu alanı olanlara | Normal çalışmada ara sıra patlayıcı ortam oluşan alanı olanlara | Patlayıcı ortamın normalde oluşmadığı, oluşursa kısa sürdüğü alanı olanlara |
Tablo nasıl okunur?
Tabloyu soldan sağa değil, bölgeden kategoriye okuyun; satın alma ekibinin en sık yaptığı şey bunun tersidir. Önce cihazın gireceği bölgeyi dokümanda bulun, sonra o bölgenin hangi sütunlarda “kullanılabilir” olduğuna bakın. Birden fazla sütun uygunsa, seçim kriterleri bir sonraki bölümde anlattığımız maliyet, bakım ve tedarik dengesiyle yapılır.
Ters yön neden kapalıdır?
Üst kategori alt bölgeye girebilir, ama alt kategori üst bölgeye giremez. Kategori 1 bir cihaz Bölge 2’de kullanılabilir; Kategori 3 bir cihaz Bölge 1’de kullanılamaz. Bu kural pazarlık konusu değildir. Bakım sırasında takılan yedek cihazlar ve geçici olarak getirilen seyyar ekipmanlar için de aynen geçerlidir.
Kategori 1 her yere girebiliyorsa neden her yerde kullanılmaz?
Çünkü her bölgeye en üst kategoriyi koymak, işi sağlama almak gibi görünse de çoğu zaman gereksiz bir yüktür. Tedarik, kurulum ve bakım planı ağırlaşır, buna karşın Bölge 2’deki koruma ihtiyacı değişmez. Doğru seçim, bölgenin gerektirdiği kategoridir. Bu bölümde neden böyle olduğunu ve daha önce düşünülmesi gereken adımı anlatıyoruz.
Gereğinden ağır seçimin maliyeti
Üst kategori ekipman genellikle daha zor bulunur ve bakımı daha fazla dikkat ister. Bütün tesisi tek kategoriyle donatmak, satın alma sürecini uzatabilir ve arızada yedek bulmayı zorlaştırabilir. Bu bir güvenlik kazancı değil, planlama kaybıdır; koruma düzeyini belirleyen şey bölgenin kendisidir.
Önce patlayıcı ortamı önlemek
Yönetmelik md. 5, önlem sırasını açıkça koyar: önce patlayıcı ortamın oluşmasını önle, sonra tutuşmayı önle, en son patlamanın zararını azalt. Ekipman kategorisi ikinci basamağın aracıdır. Havalandırma veya kapalı sistemle bir alanın bölge sınıfı düşürülebiliyorsa, bu çoğu zaman ekipmanı yükseltmekten daha doğru bir yoldur.
Hangi işletmeye hangi kategori uygun düşer?
Kategori, işletmenin tamamına değil, her alana ayrı ayrı uygulanır. Aynı fabrikada tank içi için Kategori 1, dolum alanı çevresi için Kategori 2, depo kenarı için Kategori 3 seçilebilir. Aşağıdaki üç profil, tablodaki “kime uygun” satırını sahaya taşır; kesin karar yine dokümandaki sınıflandırmaya göre verilir.
Sürekli patlayıcı ortam barındıran alanlar
Dokümanda Bölge 0 veya 20 olarak sınıflandırılmış kapalı hacimler, örneğin solvent tankı içi veya toz silosu içi, yalnız Kategori 1 ekipman kabul eder. Bu alanlara giren sensör, seviye ölçer veya aydınlatma için başka seçenek yoktur. Bu tür alan barındıran işletmeler, satın alma listesini mutlaka dokümanla birlikte okumalıdır.
Normal çalışmada ara sıra oluşan alanlar
Dolum ağızları, numune alma noktaları veya toz boşaltma istasyonları gibi alanlar dokümanda Bölge 1 veya 21 çıkabilir. Burada Kategori 1 veya 2 kullanılır. Pratikte en sık kararın verildiği yer burasıdır, çünkü iki kategori de uygundur ve seçim tedarik ile bakım kolaylığına göre yapılır.
Nadiren ve kısa süreli oluşan alanlar
Bölge 2 veya 22 çıkan alanlarda, örneğin iyi havalandırılan depo kenarlarında, üç kategori de kullanılabilir. Kategori 3 burada bölgenin gerektirdiği korumayı karşılar. Bu alanlar sahada çoğu zaman gözden kaçar ve sıradan bir prizin veya fanın “nasılsa bir şey olmaz” diye bırakıldığı yerler genellikle buralardır.
Kategori seçiminde en sık hangi hatalar yapılır?
Üç hata öne çıkar: etiketi okumadan cihaz almak, bölge değiştiğinde içindeki ekipmanı yeniden kontrol etmemek ve bakımda arızalı cihazın yerine daha düşük kategorili bir cihaz takmak. Üçü de dokümanın satın alma ve bakım ekibiyle paylaşılmamasından doğar. Doküman yalnız İSG klasöründe durduğunda, sahadaki kararlar ondan habersiz verilir.
Satın almada etiket kontrolü
Teklif aşamasında cihazın kategorisi, gaz veya toz uygunluğu ve belgesi yazılı istenmelidir. “Ex-proof” ifadesi tek başına yeterli bilgi değildir; aynı ifade farklı kategorideki cihazlar için kullanılabilir. Satın alma ekibine dokümandaki bölge listesini vermek ve her siparişte bölgeyi yazmak, bu hatayı kaynağında keser.
Değişiklik ve bakım sonrası kontrol
Yönetmeliğin Ek-2 yükümlülükleri arasında bakım sonrası kontrol yer alır. Bir proses değiştiğinde bölge sınırları da değişebilir; doküman güncellenince içindeki ekipman listesi de yeniden gözden geçirilir. Bakımda takılan yedeğin kategorisi, sökülen cihazınkinden düşük olmamalıdır. Bakım formuna “kategori kontrol edildi” satırı eklemek basit ama etkili bir önlemdir.
Kategori kararı için önce sahanızın bölge listesine ihtiyacınız var. Akademik Başarı İş Sağlığı ve Güvenliği, dokümanı hazırlarken riskli alanlardaki ekipmanın kategori uygunluğunu da tek tek değerlendirir. Kapsamı patlamadan korunma dokümanı hizmet sayfamızda görebilir, 0 216 771 60 72 numarasından teklif isteyebilirsiniz.
Kazanan kategori hangisi?
Kazanan, dokümanınızın o alan için gösterdiği bölgeyi karşılayan en uygun kategoridir. Kategori 1 en geniş kullanım alanına sahiptir, ama her yerde kazanan değildir. Bölge 2 ve 22’de Kategori 3, Bölge 1 ve 21’de Kategori 2 çoğu zaman yeterli ve dengeli seçimdir.
Gerekçe: koruma bölgeden gelir
Ekipman kategorisi, bölgenin gerektirdiği koruma düzeyini karşılamak için vardır. Bu düzey karşılandıktan sonra daha üst kategori yönetmelik açısından ek bir kazanç sağlamaz, ama tedarik ve bakım yükünü artırabilir. Bu yüzden karşılaştırmanın gerekçeli sonucu şudur: önce bölgeyi doğru belirleyin, sonra o bölgeyi karşılayan kategoriyi seçin.
Dokümansız seçim yapılmaz
Bölge listesi olmayan bir işletmede kategori tartışması havada kalır ve satın alma kararı satıcının yönlendirmesine bırakılır. Dokümanın hangi işyerlerinde gerektiğini patlamadan korunma dokümanı zorunlu mu yazısında, yönetmelikteki sayısal çerçeveyi ise rakamlarla patlayıcı ortam yönetmeliği yazısında bulabilirsiniz. Bakanlığın uygulama rehberi de ayrıntılı başvuru kaynağıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Kategori 2 ekipman Bölge 0’da kullanılabilir mi?
Hayır. Bölge 0 ve Bölge 20’de yalnız Kategori 1 ekipman kullanılabilir. Kategori 2, Bölge 1, 2, 21 ve 22 ile sınırlıdır.
Organize sanayi bölgesinde ortak alanlardaki ekipmanı kim seçer?
Her işveren kendi alanından sorumludur; ortak alanlarda koordinasyonu asıl işveren veya bölge yönetimi üstlenir (md. 8). Ayrıntıyı OSB’de patlamadan korunma yazısında anlattık.
Ex-proof yazan her ürün her bölgeye uygun mudur?
Hayır. “Ex-proof” genel bir ifadedir; ekipmanın kategorisi ve gaz ya da toz uygunluğu etiketinde ve belgesinde ayrıca belirtilir. Seçim, bu bilginin dokümandaki bölgeyle eşleştirilmesiyle yapılır.
Hızlı Özet
- Kategori 1 Bölge 0, 1, 2, 20, 21 ve 22’de kullanılabilir.
- Kategori 2 Bölge 1, 2, 21 ve 22’de kullanılabilir.
- Kategori 3 yalnız Bölge 2 ve 22’de kullanılabilir.
- Üst kategori alt bölgeye girer; alt kategori üst bölgeye giremez.
- Seçimin dayanağı patlamadan korunma dokümanındaki bölge listesidir.
Kısa Sözlük
- Ekipman kategorisi, patlayıcı ortamda kullanılacak cihazın hangi bölgelere girebileceğini belirleyen koruma sınıfıdır.
- Ex-proof, patlayıcı ortamda kullanılmaya uygun ekipman için sahada kullanılan genel bir ifadedir.
- Bölge 2, patlayıcı gaz ortamının normal çalışmada oluşmadığı, oluşursa çok kısa sürdüğü alandır.
- Bakım sonrası kontrol, patlayıcı ortamdaki ekipmanın bakımdan sonra güvenli kullanıma uygunluğunun doğrulanmasıdır.
Sıradaki Adım
Satın alma listenizi dokümandaki bölgelerle eşleştirmek için bize yazın; iletişim sayfamızdan talebinizi iletebilirsiniz.
